ضحاک

ضحاک

او شهرناز وارنواز دو دختر[1] جمشید را به شبستان خود آورد و به آنها بدی و کژی آموخت.

هر شب دو جوان را میکشتند و مغز سرشان را به خورد مارهای دوش ضحاک میدادند. دو خوالگیر گرانمایة پارسا، یکی به نام ارمایل و دیگری گرمایل تدبیری به کار بستند. آنها هر روز یکی از جوانها را میگریزاندند و به جای مغز سر او، مغز گوسفند را با مغز یک جوان دیگر درهم می‎آمیختند. بدین ترتیب هر روز یک جوان از مرگ رهایی می‎یافت. آنها به کوه و دشت میرفتند و به دامداری روی آوردند. در شاهنامه آمده است که اینها، نژاد کردها را پدید آوردند!

خواب دیدن ضحاک:

چهل سال از عمر ضحاک باقی مانده بود که شبی در خواب دید که سه نفر، دو مهتر و یک کهتر به جنگ او آمده‌اند. آنکه کهتر بود دست و پای ضحاک را میبندد و بر سرش پالهنگ مینهد و او را کشان‎کشان به کوه دماوند میبرد. ضحاک هراسان از خواب برمیخیزد و آنچه دیده است را با ارنواز در میان میگذارد. ارنواز میگوید از خوابگزاران و موبدان بخواه خوابت را تعبیر کنند و آنگاه چاره‌ای بیندیش. موبدان و خوابگزاران به دربار می‎آیند اما هیچکس را یارای گفتن حقیقت نیست تا اینکه موبدی زیرک نام، پرده از راز این خواب برمیدارد که به ضحاک میگوید تو به دست پسری که نامش آفریدون است و هنوز به دنیا نیامده کشته خواهی شد. تو پدر و دایه او – گاو بَرمایه- را خواهی کشت و همین کینه در دل فریدون او را به جنگ با تو خواهد کشاند. ضحاک پس از شنیدن گزارش خوابِ خود، آرام و قرار را از دست میدهد و همه جا به دنبال نشانه‌های فریدون میگردد:

گفتار در زادن آفریدون از مادر

پدر فریدون یعنی آبتین به دست روزبانان (جلادان) ضحاک دستگیر و کشته میشود:

فرانک مادر فریدون از ترس ضحاکیان، نوزاد خود را به مرغزاری میبرد و به نگهبان آن مرغزار میسپارد. او فریدون را از پستان گاوی به نام بَرمایه شیر میدهد و بزرگ میکند.

پس از سه سال ضحاک همچنان به دنبال فریدون میگردد و فرانک چاره را در گریز از ایران و رفتن به هندوستان و البرز کوه میداند بنابراین به مرغزار برمیگردد و فریدون را از نگهبان پس میستاند:

فرانک کودکش را به مردی دیندار در البرز کوه میسپارد:

از آن سوی، ضحاک به مرغزار پیشین میرود و گاو برمایه را میکُشد و مرغزار و خانه‌هایش را به آتش میکشد ولی فریدون را نمی‎یابد.

فریدون به شانزده سالگی میرسد و از البرزکوه به سوی مادرش در دشت می‎آید و از او نژاد و گوهر و سرنوشتش را باز میپرسد. فرانک همه چیز را برایش بازمیگوید که پدرت پهلوانی به نام آبتین از نژاد طهمورث بود و ضحاک او را کشت. داستان سپردنش به نگهبان مرغزار و گاو برمایه و سپس گریختن به هندوستان را نیز می‎افزاید. فریدون که به خشم آمده از جنگ با ضحاک سخن میگوید و مادر او را برحذر میدارد که جوانی مکن و به زور با ضحاک برنخواهی آمد که او هر زمان بخواهد، از هر کشوری صد هزار سرباز در رکاب او خواهند بود:

داستان کاوة آهنگر با ضحاک تازی:

ضحاک که همچنان از فریدون و فرجام خود بیمناک است، مهتران کشور را نزد خود فرامیخواند و از آنها میخواهد گواهی دهند که از او جز دادگری و نیکی ندیده‌اند! همه از ترس چنین میکنند و به دادگری ضحاک گواهی میدهند:

در همین هنگام مردی به نام کاوه خروشان و دادخواه به دربار ضحاک می‎آید و با تندی فریاد برمیدارد که فرزند مرا برای کشتن و دادن مغزش به مارهای تو اینجا آورده‌اند[2]. ضحاک که به تازگی ادعای دادگری کرده است میگوید فرزند او را رها کنید. کاوه سپس روی به مهتران میکند و فریاد برمی‎آورد که چرا تن به این خواری و پستی میدهید؟ سپس با خشم، نامة یادشده را در زیرپا می‎افکند و لگدمال میکند:

کاوه از درگاه شاه بیرون می‎آید و مردم گِرد او را میگیرند و بدو میپیوندند. کاوه تکه‌ای از چرم آهنگری خود را بر سر نیزه میکند و از آن پرچمی میسازد و روی به سوی فریدون میکنند. فریدون آن پرچم چرمی را به فال نیک میگیرد و آن را به پارچه‌ها و گوهرها میآراید و نام «درفش کاویانی» برآن مینهند و پس از آن تبدیل به پرچم نمادین همه شاهان ایرانی میگردد:

فریدون به سوی مادر میرود و میگوید که اکنون هنگام رزم با ضحاک است و مادر اشک میریزد و او را به خدا میسپارد:

فریدون گرزی با سرِ گاومیش میسازد و همراه دو برادر بزرگتر خود کیانوش[4] و بَرمایه به سوی ضحاک میشتابد.

رفتن آفریدون به جنگ ضحاک

فریدون همراه با سپاهیان خود به سوی بغداد میشتابد. در یکی از شبها، فرشته‌ای ایزدی به گونة پریچهره‌ای انسانی خود را بر فریدون مینمایاند و به او برخی فنون جادوگری را می‎آموزد. فریدون باور میکند که این فرستاده، فرشته‌ای از سوی ایزد است نه از سوی اهریمن. شبی دیگر دو برادرِ فریدون که بر او رشک میبرند، کمر به کشتن او میبندند و هنگامی  که او پائین کوه خوابیده است سنگی را میغلطانند تا بر روی او بیفتد و بکشدش. فریدون از خواب میپرد و با افسونی که پیشتر از فرشته آموخته بود سنگ را نگه میدارد و زنده میماند اما این نیرنگ را به روی برادرانش نمیآورد.

فریدون و سپاه از اروندرود گذر کرده به کنگ‎دژهوخْت (بیت‌المقدس) مکان زندگی ضحاک میرسند. آنها کاخ را میگیرند و شهرناز و ارنواز را می‎یابند. از آنها میپرسند ضحاک کجاست؟ و آنها پاسخ میدهند به سوی هندوستان لشکر کشیده است تا مگر تو را بیابد و آهنگِ آن کرده که همه را بکشد:

پیشکار ضحاک، کُندرَو نام دارد و بر فریدون کرنش میکند. فریدون از او میخواهد که جشن شبانه با می  و رامشگران برپا کند تا به شادیِ دستیابی به ضحاک رامِش کنند. کندرو چنین میکند و سپس سحرگاهان از کاخ بیرون میزند و به سوی ضحاک میتازد تا او را از آمدن فریدون آگاه سازد:

ضحاک که نمیخواهد باور کند، میگوید شاید او مهمان است و به مهمانی ما آمده! کندرو میگوید او چه مهمانی است که بر همسران تو ارنواز و شهرناز دست افکنده است و بر تخت تو برنشسته؟! ضحاک به خشم میآید و با سپاهش به کاخ میتازد. جنگی بین دو سپاه درمیگیرد ولی مردم و سپاهیان ضحاک به او پشت میکنند و به فریدون میپیوندند. ضحاک دستگیر میشود و فریدون آهنگ کشتنش را میکند که سروش بر او پیغام میآورد که ضحاک را در دماوند به بند بکش:

***

[1] - در تصحیح خالقی مطلق، دو خواهر جمشید آمده است.

[2] - در برخی نسخه‌ها نوشته است که هجده پسر داشتم و هفده پسر آن را قبلاً کشته‌اند و اکنون نوبت آخرین فرزندم شده. در برخی نسخه‌ها به تعداد فرزندان اشاره نشده است. 

[3] - آوری: بی‌گمان، بی‌شک

[4] - در تصحیح خالقی مطلق به جای کیانوش، کتایون آمده است.